Circulatie

Poolwervel

De poolwervel (polar vortex) is een grootschalige wervel van zeer koude lucht die zich elke winter opbouwt in de stratosfeer, zo'n 15 tot 50 kilometer boven de Noordpool. Zolang de wervel sterk en symmetrisch draait, blijft de koudste lucht netjes opgesloten rond de pool en houdt West-Europa doorgaans zacht winterweer. Maar als de poolwervel verzwakt, verschuift of in stukken breekt, kan die opgesloten poolkou uitbreken richting Europa, Azië of Noord-Amerika — het recept voor een strenge koudegolf.

Hoe werkt de poolwervel?

In de poolnacht koelt de lucht boven de Noordpool extreem af. Het temperatuurverschil met zuidelijker breedten drijft een sterke westelijke luchtstroming aan die als een draaikolk om de pool cirkelt: de poolwervel. Een krachtige wervel gaat meestal samen met een sterke straalstroom, die zachte oceaanlucht naar West-Europa voert — mild en wisselvallig winterweer dus.

Soms wordt de wervel verstoord door grote drukgolven vanuit de troposfeer. Bij een zogeheten plotselinge stratosferische opwarming (SSW) stijgt de temperatuur in de stratosfeer in enkele dagen tientallen graden en kan de wervel vertragen, verschuiven of in tweeën splitsen. In de weken daarna kraakt de westcirculatie: blokkades en oostenwinden krijgen de kans, met verhoogde kans op winterse uitbraken in Europa.

Poolwervel en het weer in Nederland

Beroemde koude-uitbraken zoals 'The Beast from the East' eind februari 2018 en de sneeuwweek van februari 2021 volgden op een verstoorde poolwervel. Belangrijk om te weten: een zwakke poolwervel is geen garantie voor vorst in Nederland — het vergroot alleen de kans. Waar de kou precies uitbreekt, hangt af van de drukverdeling in de weken erna.

In de 14-daagse verwachting zie je de gevolgen van een poolwervelverstoring pas met vertraging: meteorologen kijken eerst naar de stratosfeer, daarna naar de reactie van de straalstroom, en pas dan verschijnen koude scenario's in de verwachtingen. Duikt de term 'SSW' op in weerpraatjes, dan is het twee tot vier weken later opletten geblazen.

Verwante begrippen

Bekijk de actuele 14-daagse weersverwachting voor jouw stad, of ga terug naar het overzicht van weerbegrippen.

Veelgestelde vragen

Veelgestelde vragen over poolwervel

Wat is de poolwervel in het kort?

De poolwervel is een grote wervel van zeer koude lucht die in de winter hoog in de stratosfeer boven de Noordpool draait. Een sterke wervel houdt de kou bij de pool; een verzwakte of gespleten wervel kan strenge kou naar Europa laten uitbreken.

Betekent een verstoorde poolwervel altijd vorst in Nederland?

Nee. Een verstoring vergroot de káns op een koude uitbraak in Europa, maar de kou kan ook naar Noord-Amerika of Azië stromen. Gemiddeld volgt in ruwweg de helft tot twee derde van de gevallen binnen enkele weken kouder winterweer in delen van Europa.

Wat is een plotselinge stratosferische opwarming (SSW)?

Een SSW is een gebeurtenis waarbij de temperatuur in de stratosfeer boven de pool in enkele dagen tientallen graden stijgt en de poolwervel sterk verzwakt of splitst. Het effect sijpelt in de twee tot zes weken erna door naar het weer aan de grond, met verhoogde kans op blokkades en oostenwind.

Wanneer speelt de poolwervel een rol in de verwachting?

Vooral van december tot en met maart, als de wervel op volle sterkte is. Meteorologen volgen de toestand van de poolwervel om de kans op koude of juist zachte winterperiodes weken vooruit in te schatten — eerder als trend dan als exacte verwachting.